و حتى آداب مخصوص در معاشرتها و لباس پوشيدن‌ها و احياناً آرايش سر و صورت و سكونت در خانقاهها و غيره ، به آنها به عنوان يك فرقهء مخصوص مذهبى و اجتماعى رنگ مخصوص داده و مىدهد . و البته همواره - خصوصاً در ميان شيعه - عرفايى بوده و هستند كه هيچ امتياز ظاهرى با ديگران ندارند و در عين حال عميقاً اهل سير و سلوك عرفانى مىباشند ، و در حقيقت عرفاى حقيقى اين طبقه‌اند نه گروههايى كه صدها آداب از خود اختراع كرده و بدعتها ايجاد كرده‌اند . ما در اين درسها كه دربارهء كليات علوم اسلامى بحث مىكنيم ، به جنبهء اجتماعى و فرقه‌اى و در حقيقت به جنبهء « تصوفِ » عرفان كارى نداريم ، فقط از جنبهء فرهنگى وارد بحث مىشويم ؛ يعنى به عرفان به عنوان يك علم و يك شاخه از شاخه‌هاى فرهنگ اسلامى نظر داريم ، نه به عنوان يك روش و طريقه كه فرقه‌اى اجتماعى پيرو آن هستند . اگر بخواهيم از جنبهء اجتماعى وارد بحث شويم ناچار بايد اين فرقه را از نظر علل و منشأ و از نظر نقش مثبت يا منفى ، مفيد يا مضرى كه در جامعهء اسلامى داشته است ، فعل و انفعال‌هايى كه ميان اين فرقه و ساير فرق اسلامى رخ داده است ، رنگى كه به معارف اسلامى داده است ، تأثيرى كه در نشر اسلام در جهان داشته است ، مورد بحث قرار دهيم . ما فعلًا به اين مطالب كارى نداريم . بحث ما فقط دربارهء عرفان به عنوان يك علم و يك بخش فرهنگى است . عرفان به عنوان يك دستگاه علمى و فرهنگى داراى دو بخش است : بخش عملى و بخش نظرى . بخش عملى عبارت است از آن قسمت كه روابط و وظايف انسان را با خودش و با جهان و با خدا بيان مىكند و توضيح مىدهد . عرفان در اين بخش مانند اخلاق است ، يعنى يك « علم » عملى است با تفاوتى كه بعداً بيان مىشود . اين بخش از عرفان علم « سير و سلوك » ناميده مىشود . در اين بخش از عرفان توضيح داده مىشود كه سالك براى اينكه به قلّهء منيع انسانيت يعنى توحيد برسد از كجا بايد آغاز كند و چه منازل و مراحلى را بايد به ترتيب طى كند و در منازل بين راه چه احوالى براى او رخ مىدهد و چه وارداتى بر او وارد مىشود . و البته همهء اين منازل و مراحل بايد با اشراف و مراقبت يك انسان كامل و پخته كه قبلًا اين راه را طى كرده و